Alimenty od rodzica pozbawionego wolności

I. Ogólna charakterystyka przepisów o obowiązku alimentacyjnym

Obowiązek alimentacyjny zdefiniowany został jako obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania. Instytucja ta ma na celu dostarczenie tych środków osobie, która nie jest w stanie własnymi siłami zaspokoić swoich usprawiedliwionych potrzeb. Obowiązek alimentacyjny wynika z pokrewieństwa, na które wskazuje komentowany art. 128 KRO, a także z innych więzi o charakterze osobistym, z którymi przepisy KRO wiążą jego istnienie.

Cele oraz charakter przepisów o obowiązku alimentacyjnym zostały szeroko omówione  w orzecznictwie Sądu Najwyższego. W znacznej mierze aktualność zachowują poglądy wyrażone w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 16.12.1987 r., sygn. akt: III CZP 91/86, która w chwili wydania miała charakter “wytycznych w zakresie wykładni prawa i praktyki sądowej w sprawach o alimenty”. Sąd Najwyższy podkreśla, że “jednym z podstawowych założeń polskiego prawa rodzinnego jest obowiązek wzajemnego wspierania się członków rodziny”, który konkretyzują przepisy o obowiązku alimentacyjnym. 

“Obowiązek alimentacyjny obok realizacji celu ekonomicznego, jakim jest zapewnienie uprawnionemu niezbędnych środków materialnych pozwalających zaspokoić jego potrzeby, służy kształtowaniu właściwych, z punktu widzenia powszechnie akceptowanych w społeczeństwie wzorców, zasad postępowania w rodzinie, wpływa na umocnienie łączących rodzinę więzi i kształtuje wzajemne relacje między jej członkami” (uchwała SN z dnia 24.2.2011 r., III CZP 134/10).

Przepisy o obowiązku alimentacyjnym mają charakter bezwzględnie obowiązujący. Obowiązek alimentacyjny powstaje z mocy prawa, niezależnie od woli stron. Orzeczenie sądu w sprawie o alimenty nie kreuje obowiązku alimentacyjnego, lecz jedynie “konkretyzuje” już istniejący obowiązek, wskazując zakres świadczeń i sposób ich wykonania.

II. Zmiana stosunków

W razie zmiany stosunków można żądać zmiany orzeczenia lub umowy dotyczącej obowiązku alimentacyjnego. Z żądaniem takim wystąpić może zarówno dłużnik, jak i wierzyciel alimentacyjny.

Przez “zmianę stosunków” należy rozumieć zmianę okoliczności istotnych z punktu widzenia ustawowych przesłanek obowiązku alimentacyjnego i zakresu świadczeń alimentacyjnych (w szczególności określonych w art. 133 i 135 KRO). “Zmiana stosunków” może być między innymi skutkiem zwiększenia się lub zmniejszenia usprawiedliwionych potrzeb uprawnionego, jak i zarobkowych oraz majątkowych możliwości zobowiązanego.

Na podstawie art. 138 KRO można żądać zmiany orzeczenia lub umowy dotyczącej obowiązku alimentacyjnego nie tylko w celu podwyższenia lub obniżenia świadczeń alimentacyjnych, lecz także stwierdzenia ustania obowiązku ich dokonywania (tzw. wygaśnięcia, uchylenia obowiązku alimentacyjnego). To ostatnie żądanie jest uzasadnione w razie odpadnięcia przesłanki koniecznej danego obowiązku alimentacyjnego, czy to po stronie uprawnionej (np. dziecko uzyskało zdolność samodzielnego utrzymania się), czy też po stronie zobowiązanej (np. zobowiązany utracił wszelkie zdolności zarobkowe oraz majątkowe; zdolność do świadczenia alimentów odzyskał zobowiązany w bliższej kolejności).

Ustalenie wystąpienia “zmiany stosunków” oraz jej wpływu na wysokość świadczeń alimentacyjnych wymaga porównania stanu istniejącego w chwili orzekania o alimentach (lub zawierania umowy) ze stanem istniejącym w czasie rozpoznawania powództwa wytoczonego na podstawie art. 138 KRO.

III. Alimenty od osoby pozbawionej wolności

Rozważając kwestię alimentów od osoby pozbawionej wolności, w pierwszej kolejności zwrócić uwagę należy na uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 26 maja 1995 r., sygn. akt: III CZP 178/94. Stanowi ona, iż możliwości zarobkowe zobowiązanego do alimentacji, który odbywa karę pozbawienia wolności i nie jest zatrudniony, ustala się według zasad określonych w art. 135 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (a więc według usprawiedliwionych potrzeb uprawnionego oraz zarobkowych i majątkowych możliwości zobowiązanego). Ze względu na okoliczności sprawy sąd może nie uznać zmiany niekorzystnej dla możliwości zarobkowych zobowiązanego, jaką spowodowało umieszczenie go w zakładzie karnym.

Z powyższego wynika zatem, iż sam fakt, że osoba zobowiązana do uiszczania świadczeń alimentacyjnych przebywa w zakładzie karnym, nie powoduje, że jej obowiązek alimentacyjny względem małoletniego zostaje z tego powodu automatycznie ograniczony. Orzekając więc o wysokości alimentów od osoby odbywającej karę pozbawienia wolności, sąd w wyroku zasądzającym świadczenie alimentacyjne powinien wziąć pod uwagę sytuację zobowiązanego do alimentów.

Z przepisów kodeksu karnego wykonawczego wynika, że administracja zakładu karnego powinna w miarę możliwości zapewnić pracę skazanym. W szczególności tym, na których spoczywa obowiązek alimentacyjny. Nie można więc wstawić znaku równości pomiędzy osadzeniem a brakiem możliwości zarobkowania.

IV. Egzekucja świadczeń alimentacyjnych

Zgodnie z przepisami dotyczącymi egzekucji świadczeń alimentacyjnych, jeżeli dłużnik odbywa karę pozbawienia wolności, wierzyciel może złożyć wyrok zasądzający alimenty wraz z nadaną mu klauzulą wykonalności, bezpośrednio dyrektorowi zakładu karnego, który obowiązany jest wypłacać wierzycielowi należności za pracę dłużnika lub jego pieniądze znajdujące się w depozycie zakładu karnego. Egzekucją może również zająć się komornik. Egzekucja alimentów może okazać się bezskuteczna. Wówczas osoba uprawniona może zgłosić się do funduszu alimentacyjnego o wypłatę należnego jej świadczenia.

V. Fundusz Alimentacyjny

W przypadku niemożności wyegzekwowania alimentów na dziecko rodzic może ubiegać się o przyznanie świadczenia z Funduszu Alimentacyjnego. Fundusz ten ma na celu pomoc osobom, które nie otrzymują zasądzonych na dzieci alimentów, pomimo prowadzonej egzekucji komorniczej wobec rodzica zalęgającego z alimentami. Pamiętać jednak należy, iż świadczenia z funduszu alimentacyjnego przysługują osobie uprawnionej do ukończenia przez nią 18. roku życia. Jeśli jednak osoba uprawniona uczy się w szkole lub szkole wyższej, wówczas świadczenie może fundusz wypłacać do ukończenia przez nią 25. roku życia. Natomiast w przypadku osoby posiadającej orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności świadczenie może być przekazywane bezterminowo.